Historia Czarnogóry w skrócie: od Duklji do 2006 roku

Czarnogóra to jedno z najmłodszych państw Europy, choć niepodległość zdobywała dwa razy: w 1878 roku uznał ją kongres berliński, a w 2006 roku wystąpiła ze związku z Serbią po referendum, w którym „za” głosowało 55,5 % przy progu 55 %. Wcześniej miała za sobą blisko tysiąc lat własnych dziejów: średniowieczne księstwa, ponad trzysta lat rządów biskupów-władców i królestwo, które przetrwało zaledwie osiem lat.

Kto zwiedzał Zadar, Split czy Korčulę, wenecką architekturę Kotoru rozpozna od razu. Nowe będą góry, którymi rządzili prawosławni metropolici. Niżej — epoka po epoce i przede wszystkim to, gdzie każdą z nich można zobaczyć. Do większości miejsc z tego tekstu jedzie się z wybrzeża godzinę, najwyżej półtorej.

Krótko

• Nazwa kraju pojawia się w XV wieku, za dynastii Crnojeviciów; wcześniej była tu rzymska Doklea, księstwo Duklja i Zeta.
• 1482 — założenie Cetyni, która była stolicą przez ponad cztery stulecia, do 1946 roku.
• 1516–1852 — rządy władyków-metropolitów, od 1696 roku z rodu Petroviciów-Njegošów.
• 13 lipca 1878 — kongres berliński uznaje niepodległość; od 1910 roku Czarnogóra jest królestwem.
• 1918–2006 — w Jugosławii, potem w związku z Serbią; 21 maja 2006 — referendum niepodległościowe.
• Dziś — członek NATO od 2017 roku i kandydat do Unii Europejskiej; według spisu z 2023 roku 622 695 mieszkańców.

Od czego się zaczęło: Doklea i Duklja

Trzy kilometry na północ od dzisiejszej Podgoricy leżą ruiny rzymskiego miasta Doklea (Doclea). Za cesarza Klaudiusza, w połowie I wieku, dostało prawa municypium, po 297 roku zostało stolicą prowincji Prevalitana, a w 518 roku zniszczyło je trzęsienie ziemi.

Nazwa przetrwała dłużej niż miasto. Od Doklei wzięła się Duklja — słowiańskie księstwo, które w 1042 roku pod wodzą Stefana Wojsława zbuntowało się i wywalczyło niezależność. W 1077 roku papież Grzegorz VII — ten sam, który poparł koronację Bolesława Śmiałego — uznał Michała za króla Duklji.

Od XIII wieku zamiast o Duklji coraz częściej mówi się o Zecie. W latach 1186–1360 ziemia ta należała do serbskiej dynastii Nemanjiciów, a od drugiej połowy XIV wieku do 1421 roku rządzili nią Balšiciowie. Po ich czasach zostały klasztory na wyspach i brzegach Jeziora Szkoderskiego.

Skąd się wzięła nazwa „Czarnogóra”

Nazwa Crna Gora pojawia się w drugiej połowie XV wieku, za dynastii Crnojeviciów. Turcy podchodzili coraz bliżej — Podgoricę zajęli w 1474 roku — więc Ivan Crnojević wycofał dwór w góry. W 1482 roku założył Cetynię, a w 1484 roku ukończono tam klasztor. Zostały po nim ruiny na Ćipurze, przy cerkwi Dworskiej; obecny klasztor w Cetyni zbudowano w latach 1701–1704.

W 1493 roku Crnojeviciowie uruchomili drukarnię i 4 stycznia 1494 roku skończono w niej „Oktoih prvoglasnik”, czyli oktoich pierwszego tonu — pierwszą księgę wydrukowaną cyrylicą u Słowian południowych. Pierwsze cyrylickie druki w ogóle powstały zresztą kilka lat wcześniej w Krakowie, w oficynie Szwajpolta Fiola. Według tradycji drukarnia Crnojeviciów stała w Obodzie, przy dzisiejszej wsi Rijeka Crnojevića; historycy tego miejsca nie potwierdzają. W 1496 roku Zeta padła pod naporem Turków.

Czy Czarnogóra była pod Turkami?

Po upadku Zety kraj miał kilka historii naraz. Podgorica pozostała osmańska aż do 1879 roku — z tamtych czasów stoi w niej wieża zegarowa Sahat-kula. Dziedzictwo osmańskie widać też w Starym Barze i w Ulcinju. Kotor i Perast przez stulecia należały do Wenecji, stąd mury obronne i pałace. W Herceg Novi ślady zostawili i Turcy, i Wenecjanie.

Mury Kotoru mają zresztą polski wątek: na listę światowego dziedzictwa UNESCO wpisano je w lipcu 2017 roku na sesji w Krakowie, jako część weneckich fortyfikacji. Samo miasto z zatoką jest na tej liście od 1979 roku.

W górach wokół Cetyni od 1516 roku rządzili natomiast wybierani władykowie — prawosławni metropolici, którzy sprawowali władzę i duchową, i świecką. Od 1696 roku stała się ona dziedziczna w rodzie Petroviciów-Njegošów ze wsi Njeguši. Tron przechodził ze stryja na bratanka, bo władyka-mnich nie mógł mieć dzieci.

Najsłynniejszy z nich to Piotr II Petrović Njegoš (1813–1851): władca, metropolita i poeta, autor „Górskiego wieńca”. Jego mauzoleum stoi na szczycie Lovćenu; o nim samym piszemy osobno w tekście Njegoš i mauzoleum na Lovćenie. W 1852 roku jego następca Danilo zrzekł się godności duchownej i przyjął tytuł księcia: władza stała się świecka.

Niepodległość w 1878 roku i król Nikola

13 lipca 1878 roku kongres berliński, zwołany przez mocarstwa po wojnie rosyjsko-tureckiej, uznał niepodległość Czarnogóry, a jej terytorium urosło mniej więcej dwukrotnie. Stąd najważniejsze letnie święto — Dzień Państwowości, 13 lipca. W tym samym roku Czarnogórcy po długim oblężeniu zdobyli Stary Bar.

Rządził wtedy Nikola I (w polskich książkach często Mikołaj I) — książę od 1860 roku, a od 28 sierpnia 1910 roku król. Za jego panowania kraj dostał pierwszą konstytucję (1905) i własną walutę, perper (1906), a w Cetyni otwarto ambasady europejskich mocarstw. Nikolę nazywano „teściem Europy”: pięć z jego sześciu córek poślubiło członków domów panujących, a Helena została królową Włoch. Zmarł 1 marca 1921 roku we francuskim Antibes. W 1989 roku jego szczątki wróciły do Cetyni i spoczęły w cerkwi dworskiej.

Jak Czarnogóra znalazła się w Jugosławii

Po I wojnie światowej, 26 listopada 1918 roku, zgromadzenie w Podgoricy przegłosowało detronizację Nikoli I i zjednoczenie z Serbią, a 1 grudnia proklamowano Królestwo Serbów, Chorwatów i Słoweńców. Nie wszyscy się z tym pogodzili: w styczniu 1919 roku wybuchło powstanie bożonarodzeniowe „zielonych”, czyli zwolenników niepodległości. Spór o rok 1918 trwa do dziś — w 2018 roku parlament Czarnogóry uznał decyzję zgromadzenia za nielegalną.

13 lipca 1941 roku, w czasie II wojny światowej, w Czarnogórze wybuchło powstanie — dlatego Dzień Państwowości ma dwa znaczenia. W latach 1945–1992 Czarnogóra była jedną z republik socjalistycznej Jugosławii. W 1946 roku stolicę przeniesiono do Podgoricy, która do 2 kwietnia 1992 roku nosiła nazwę Titograd. Cetynia zachowała tytuł Prijestonica — miasta stołecznego.

Jak Czarnogóra odzyskała niepodległość w 2006 roku

Gdy Jugosławia się rozpadła, Czarnogóra została przy Serbii: od 1992 roku w Federalnej Republice Jugosławii, od 2003 roku w związku państwowym Serbii i Czarnogóry.

21 maja 2006 roku odbyło się referendum niepodległościowe. Próg ustawiono wysoko: 55 % głosów „za”. Za niepodległością opowiedziało się 55,5 % głosujących przy frekwencji 86,49 % — 230 711 osób wobec 184 954. 3 czerwca 2006 roku parlament ogłosił niepodległość, a 28 czerwca kraj został 192. członkiem ONZ. Dzień Niepodległości obchodzi się 21 maja, w rocznicę referendum; w 2026 roku minęło od niego dwadzieścia lat.

Czarnogóra dziś

Od 5 czerwca 2017 roku Czarnogóra jest 29. członkiem NATO. Do Unii Europejskiej idzie od dawna: wniosek złożyła w 2008 roku, kandydatem została w 2010 roku, negocjacje prowadzi od 2012 roku. Latem 2026 roku miała zamkniętych 18 z 33 rozdziałów; rząd chce zamknąć pozostałe do końca roku i wejść do Unii w 2028 roku. Płaci się tu w euro, choć do UE kraj jeszcze nie należy. Dla Polaka oznacza to w praktyce, że na dowód osobisty można tu zostać do 30 dni — szczegóły w tekście wjazd do Czarnogóry.

Według spisu z 2023 roku kraj liczy 622 695 mieszkańców. Czarnogórcami nazwało się 41,12 %, Serbami 32,93 %, Boszniakami 9,45 %, Albańczykami 4,97 %, Rosjanami 2,06 %. Prawosławnych jest 71,10 %, muzułmanów 19,99 %, katolików 3,27 % — to do nich należy między innymi katedra św. Tryfona w Kotorze. Na pytanie, czy Czarnogórcy i Serbowie to jeden naród, każdy odpowiada tu sam i lepiej się o to z miejscowymi nie spierać — więcej w tekście zwyczaje i napiwki w Czarnogórze.

Gdzie zobaczyć historię na własne oczy

Epoka	Gdzie	Co zobaczyć	Wstęp
Rzym i Duklja	Doklea, 3 km na północ od Podgoricy	ruiny rzymskiego miasta	cenę trzeba sprawdzić na miejscu
Crnojeviciowie	Cetynia, Rijeka Crnojevića	klasztor w Cetyni (budynek z lat 1701–1704) i ruiny klasztoru z 1484 roku na Ćipurze	klasztor bezpłatnie
Wenecja	Kotor, Perast, Herceg Novi	mury obronne, pałace, Forte Mare	mury Kotoru 15 €, Forte Mare 4 €
Turcy	Stary Bar, Ulcinj, Podgorica	ruiny, meczety, Sahat-kula	Stary Bar 5 €
Petroviciowie-Njegošowie	Njeguši, Cetynia, Lovćen	dom rodzinny Njegoša, Biljarda, mauzoleum	mauzoleum 8 €
Królestwo	Cetynia	pałac króla Nikoli, dawne ambasady	muzeum króla Nikoli 8 €

Dwie uwagi o Cetyni. Muzeum Historyczne w dawnym gmachu rządu, Vladinym domu, jest obecnie zamknięte dla zwiedzających; muzeum sztuki w tym samym budynku jest czynne. Mauzoleum i dom rodzinny Njegoša są otwarte tylko od 15 kwietnia do 15 listopada. Bilet łączony do wszystkich muzeów Cetyni i mauzoleum kosztuje 20 €. Co jeszcze zobaczyć w dawnej stolicy — Cetynia w pół dnia.

O osmańskiej stronie historii piszemy w tekstach Stary Bar i Podgorica, a o Obodzie i nadrzecznej siedzibie Crnojeviciów — w tekście Jezioro Szkoderskie i rzeka Crnojevicia.

Jak objechać historię w jeden dzień

Większość tego tekstu mieści się w jednej pętli: Kotor — serpentyna — Njeguši — Lovćen — Cetynia. Autem to dzień z przystankami: z Kotoru do Njegušów jest 22 kilometry serpentyną, z Cetyni do mauzoleum kolejne 20. Z Cetyni nad morze do Budvy — 28 kilometrów. Jeśli przyjechaliście do Czarnogóry własnym autem z Polski, to najlepszy powód, żeby wyciągnąć je z parkingu przy plaży. Kto wynajmuje na miejscu, niech na górskie drogi bierze auto kompaktowe: wynajem aut.

Bez auta zostaje wycieczka autokarowa Serce Czarnogóry: Cetynia, Njeguši i kolejka linowa nad Kotorem, od 73 € za osobę z Budvy, od 83 € z Kotoru i Tivatu, od 88 € z Baru. Mauzoleum nie ma w programie. Trzeba też wiedzieć, że wycieczkę prowadzi wyłącznie przewodnik rosyjskojęzyczny. Pozostałe trasy znajdziecie w dziale wycieczki.

Ceny i godziny otwarcia sprawdzone we wrześniu 2026 roku. Źródła: Muzeum Narodowe Czarnogóry, Urząd Statystyczny Czarnogóry (MONSTAT), raport obserwatorów Parlamentu Europejskiego z referendum w 2006 roku, NATO, Rada Unii Europejskiej, UNESCO.